هشدار به تکنسین لابراتوار دندانسازی

لابراتوارهای دندانسازی و تکنسین‌های دندانپزشکی نقش بی‌بدیلی در ساخت پروتزهای دندانی و بازسازی لبخند بیماران ایفا می‌کنند. اما این محیط کار، علیرغم ماهیت تخصصی و خلاقانه خود، یکی از مشاغل بسیار پرخطر از نظر بهداشت حرفه‌ای محسوب می‌شود . تکنسین‌های دندانسازی روزانه در معرض طیف وسیعی از عوامل زیان‌آور فیزیکی و شیمیایی قرار دارند؛ از گرد و غبار ناشی از تراش فلزات و آکریل گرفته تا بخارات سمی و خطرات مکانیکی ناشی از کار با ابزارهای چرخان با سرعت بالا.

آگاهی از این خطرات و اتخاذ تدابیر پیشگیرانه، تنها راه تضمین سلامت بلندمدت این قشر زحمتکش است.

بخش اول: تهدید خاموش دستگاه تنفسی ؛ پنوموکونیوز و بیماری‌های ریوی

مهم‌ترین و شایع‌ترین خطر در لابراتوارهای دندانسازی، استنشاق ذرات معلق و گرد و غبار حاصل از فرآیندهای تراش، سنگ زنی، پرداخت و پولیش است. این ذرات که اندازه‌ای کمتر از ۱۰ میکرون دارند، می‌توانند به عمق ریه‌ها نفوذ کنند و عوارض جبران‌ناپذیری به بار آورند.

• پنوموکونیوز ناشی از گرد و غبار مخلوط (Mixed Dust Pneumoconiosis)

تکنسین‌های دندانسازی در مراحل مختلف کار، در معرض استنشاق سیلیس کریستالی، آلومینیوم، کروم، کبالت، مولیبدن و تیتانیوم هستند . این ذرات عمدتاً هنگام خرد کردن قالب‌های نسوز (حاوی کوارتز)، تراش و پولیش قاب‌های فلزی و روکش‌های چینی، و همچنین در مرحله سندبلاست کردن تولید می‌شوند .

پنوموکونیوز یک بیماری ریوی ناشی از تجمع گرد و غبار در ریه‌ها و ایجاد بافت فیبروتیک (جوشگاه) در پاسخ به این ذرات است. این بیماری در تکنسین‌های دندانسازی با عنوان “پنوموکونیوز تکنسین دندان” نیز شناخته می‌شود. یک مطالعه در ترکیه روی ۸۹۳ تکنسین دندانپزشکی، شیوع پنوموکونیوز را 4/30 درصد نشان داد . مطالعه دیگری در شهر دنیزلی ترکیه نیز از میان ۱۶۶ تکنسین 22 درصد موارد ابتلا به پنوموکونیوز را تأیید کرد .

مکانیسم بیماری: ذرات سیلیس کریستالی با رسوب در کیسه‌های هوایی ریه، باعث آسیب به سلول‌های پوششی و فعال شدن سلول‌های التهابی مانند ماکروفاژها می‌شوند. این فرآیند منجر به آزاد شدن سیتوکین‌های پیش‌التهابی و در نهایت ایجاد فیبروز بینابینی ریوی به شکل ندولار می‌شود .

علائم و تشخیص: بیماری معمولاً پس از سال‌ها کار (به طور متوسط ۱۵ سال) خود را به صورت سرفه خشک و تنگی نفس به ویژه هنگام فعالیت نشان می‌دهد . تصاویر رادیولوژی و سی‌تی اسکن، وجود ندول‌های ریز منتشر (با نمای شبیه ارزن) را در قسمت‌های میانی و فوقانی ریه‌ها نشان می‌دهد .

در یک مطالعه موردی در ایتالیا، یک تکنسین ۴۲ ساله با سابقه کار ۱۵ ساله که به طور منظم از وسایل حفاظت فردی استفاده نمی‌کرد، با تشخیص پنوموکونیوز ناشی از گرد و غبار مخلوط معرفی شده است. نکته قابل توجه این بود که غلظت گرد و غبار محیط کار وی کمتر از حد مجاز تعیین شده توسط ACGIH بود، اما با این وجود منجر به بیماری شده بود .

• بیماری‌های انسدادی و محدودکننده ریوی

مطالعات تست‌های عملکرد ریوی (اسپیرومتری) در میان تکنسین‌ها، اختلالات تنفسی قابل توجهی را نشان داده است. در مطالعه دنیزلی، 7/27 درصد از تکنسین‌ها دچار اختلال ریوی از نوع محدودکننده (Restrictive) بودند .

• سایر بیماری‌های تنفسی

· آسم شغلی: ناشی از استنشاق مواد حساسیت‌زا مانند مونومرهای متاکریلات و رزین‌های آکریلیک .

· برونشیت مزمن: در اثر تماس طولانی با گرد و غبار و مواد شیمیایی.

• عوامل مؤثر بر شدت بیماری‌های ریوی

· مدت زمان مواجهه: میانگین سابقه کار تکنسین‌های مبتلا معمولاً بالای ۱۵ سال است .

· استعمال دخانیات: در یک مطالعه، ۵۶ درصد از تکنسین‌ها سیگاری بودند که این عامل خطر را به شدت افزایش می‌دهد .

· نوع کار: تکنسین‌هایی که بیشتر در بخش تسطیح فلزات (Metal leveling) کار می‌کنند، در معرض خطر بیشتری هستند .

بخش دوم: خطرات چشمی؛ تهدیدی مستقیم و جدی

کار با هندپیس‌های پرسرعت (تا ۵۰,۰۰۰ دور در دقیقه) یکی از جدی‌ترین خطرات فیزیکی در لابراتوارها و مطب‌های دندانپزشکی است. پرتاب ذرات ریز و درشت، و حتی شکستن و پرتاب شدن خود فرز، می‌تواند آسیب‌های جبران‌ناپذیری به چشم وارد کند .

• آسیب‌های فیزیکی ناشی از پرتاب ذرات

هندپیس‌های پرسرعت می‌توانند ذراتی مانند قطعات آمالگام، مینای دندان، جرم، پامیس و خرده‌های فرز شکسته را با سرعتی معادل ۵۰ مایل در ساعت به سمت صورت و چشم پرتاب کنند .

گزارش‌های موردی از آسیب‌های شدید چشمی:

· مورد اول (بیمار): در حین کار، فرز چرخان لیز خورده و از روی صورت به سمت بالا حرکت کرده و پلک پایین بیمار را بریده بود. نوک فرز در بافت نرم پلک و چربی اربیتال فرو رفته بود و نیاز به جراحی برای خارج کردن آن بود .

· مورد دوم (دستیار لابراتوار): یک دستیار ۲۷ ساله که از عینک محافظ استفاده نمی‌کرد، دچار شکستگی فرز و نفوذ قطعه آن به مدار چشم شد. این قطعه از دیواره داخلی مدار چشم عبور کرده و نوک آن به سینوس اتموئید رسیده بود. خوشبختانه به کره چشم آسیبی نرسید، اما برای خارج کردن قطعه، جراحی گسترده‌ای لازم بود .

• سوختگی‌های شیمیایی و نوری

· مواد شیمیایی: موادی مانند متیل متاکریلات، کلروفرم، اسید فسفریک، هیپوکلریت و گلوتارآلدئید در صورت پاشیده شدن به چشم، می‌توانند باعث سوختگی شیمیایی شدید و آسیب قرنیه چشم شوند .

· آسیب نوری: دستگاه‌های لایت کیور (VLC) با انتشار نور آبی در محدوده ۳۸۰ تا ۶۰۰۰ نانومتر، می‌توانند در صورت نگاه کردن مستقیم و طولانی مدت، باعث آسیب فوتوشیمیایی به شبکیه چشم شوند .

• عفونت‌های چشم

اسپری آب و آئروسل‌های تولید شده توسط هندپیس‌ها و دستگاه‌های جرمگیر اولتراسونیک، می‌توانند حاوی باکتری‌ها و ویروس‌های بیماری‌زا (از جمله پاتوژن‌های منتقله از خون و بزاق) باشند. ورود این ذرات آلوده به چشم می‌تواند باعث عفونت‌های ملتحمه و قرنیه شود .

بخش سوم: سایر خطرات شغلی در لابراتوار

• خطرات شنوایی (آلودگی صوتی)

هندپیس‌های قدیمی‌تر هوايی می‌توانند نویزهایی در محدوده ۸۰ تا ۱۰۴ دسی‌بل تولید کنند که در مواجهه طولانی مدت (بالای ۸ ساعت) می‌تواند به سلول‌های مویی حلزون گوش آسیب زده و باعث کاهش شنوایی تدریجی شود . هرچند هندپیس‌های جدید استانداردهای ایمنی بهتری دارند (حداکثر ۹۰ دسی‌بل برای ۸ ساعت کار)، اما اثر تجمعی نویزهای محیطی دیگر (مانند وسایل حمل و نقل، ابزارهای برقی) نیز باید در نظر گرفته شود .

• درماتیت تماسی و آلرژی‌ها

تماس مستقیم با مونومرهای متاکریلات و رزین‌های آکریلیک، یکی از شایع‌ترین علل درماتیت تماسی آلرژیک در میان تکنسین‌ها و دندانپزشکان است . علائم شامل قرمزی، خارش، ترک خوردگی و تاول‌های پوستی، به ویژه در نوک انگشتان و کف دست‌ها است.

• خطرات ارگونومیک

کار طولانی مدت در وضعیت نشسته، با خمیدگی مکرر روی میز کار و حرکات تکراری دست و مچ، می‌تواند منجر به بروز اختلالات اسکلتی-عضلانی مانند کمردرد، گردن‌درد، و سندرم تونل کارپال شود.

• خطرات ناشی از فلزات سنگین

استنشاق طولانی مدت گرد و غبار آلیاژهای کروم-کبالت-مولیبدن (CoCrMo) به ویژه در تکنسین‌هایی که بیش از ۴ ساعت در روز به تراش فلزات مشغول هستند، می‌تواند باعث بیماری بینابینی ریه و فیبروز شود .

نتیجه‌گیری و راهکارهای پیشگیرانه

با توجه به طیف وسیع و جدی خطرات ذکر شده، حفاظت از سلامت تکنسین‌های لابراتوار دندانسازی یک ضرورت انکارناپذیر است. متأسفانه مطالعات نشان می‌دهد که استفاده از تجهیزات حفاظت فردی در این قشر پایین است؛ به طوری که تنها 34 درصد به طور مداوم از ماسک، 25 درصد از دستکش و 41 درصد از عینک محافظ استفاده می‌کنند .

توصیه‌های کلیدی برای محیط کاری ایمن:

1. سیستم تهویه مؤثر: نصب هودهای مکنده موضعی در کنار هر ایستگاه کاری و سیستم تهویه عمومی قوی در کل لابراتوار برای کاهش غلظت گرد و غبار و بخارات شیمیایی.

2. استفاده مداوم از تجهیزات حفاظت فردی:

   · تجهیزات مکش مناسب: استفاده از باکس و ونتیلاتور مکش و تخلیه درات در لابراتورها نقض چشمگیری در محافظت از چشم و صورت و همچنین پیشکری از بیماری های ریوی و چشمی و جسمی دارند

   · ماسک مناسب: استفاده از ماسک‌های استاندارد (ترجیحاً N95 یا FFP2) برای فیلتر کردن ذرات ریز.

   · عینک ایمنی: استفاده اجباری از عینک‌های ایمنی با محافظ جانبی (یا شیلد صورت) در تمام مدت کار با هندپیس و مواد شیمیایی. وجود ایستگاه شستشوی چشم در فاصله ۱۰ ثانیه‌ای (حداکثر ۷٫۵ متر) از محل کار ضروری است .

   · دستکش مناسب: استفاده از دستکش‌های مقاوم در برابر مواد شیمیایی.

   · محافظ شنوایی: در صورت لزوم و در مواجهه با صدای بالا.

3. آموزش و فرهنگ‌سازی: آموزش مستمر تکنسین‌ها در مورد خطرات شغلی و نحوه صحیح استفاده از تجهیزات حفاظتی.

4. معاینات دوره ای: انجام معاینات دوره ای شغلی شامل اسپیرومتری (تست عملکرد ریه) و رادیوگرافی قفسه سینه برای تشخیص زودهنگام بیماری‌های ریوی.

5. کنترل بهداشتی: تعویض و شستشوی منظم روپوش‌های کار و عدم مصرف مواد غذایی و دخانیات در محیط کار .

هشدارسلامت تکنسین‌های لابراتوار، ضامن کیفیت کار و تداوم ارائه خدمات با کیفیت به بیماران است. سرمایه‌گذاری در ایمنی و بهداشت این عزیزان، سرمایه‌گذاری برای آینده دندانپزشکی کشور است.